ಸನ್ ರೈಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಾಜಕಾರಣ/ರಾಜಕೀಯ

ಭಾರತದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಶಿತರೂರು ಒಬ್ಬರು. ವಿವಿಧ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಅವರು, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 'ಇಂಡಿಯನ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಆರ್ ಎ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಬಿಸಿನೆಸ್' ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರಿಂಟ್ ಮೀಡಿಯಾ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಅವರು ಹಿರಿಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರು, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಮಿತಿ ಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಗಳು, ಯಾರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೂ ಅಥವಾ ಇಷ್ಟವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಹಳ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿವೆ. ಅತ್ಯಧಿಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ಐಕ್ಯರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಇದು ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯನಿಗೆ ದೊರೆತ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನ. ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ, ಅವರ ‘ಇಂಡಿಯನ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಆರ್ ಎ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಬಿಸಿನೆಸ್' ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಪ್ರಿಂಟ್ ಮೀಡಿಯಾ ವರದಿ ಪ್ರಕಾರ “ಕುಟುಂಬಾಧಾರಿತ ರಾಜಕೀಯವು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಗಂಭೀರ ಬೆದರಿಕೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತವು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಮೇರುತನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, “ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಬದ್ಧತೆ ಅಥವಾ ತಳಮಟ್ಟದ ಸಂಪರ್ಕದ ಬದಲಾಗಿ ಮೂಲತಃ ವಂಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವಾಗ, ಆಡಳಿತದ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ.” ಸಂಸದ ಶಶಿತರೂರು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸತ್ಯದಿಂದ ದೂರವಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ಈ ವಂಶಾಧಾರಿತ ರಾಜಕೀಯದ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ಬಳಲಿದೆ. ಸತ್ಯವೆಂದರೆ, ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರನ್ನು ಗಾಂಧೀಜಿ 1947 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಹೊರಟ ನಂತರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ನಂತರ ನೆಹರೂ ಅವರು ತನ್ನ ಮಗಳು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯನ್ನು ದೆಹಲಿಯ ಅಧಿಕಾರದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ಸಚಿವರಾದ ಲಾಲ್ ಬಹಾದರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿಯನ್ನು ಭಾರತದ ೨ನೇ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ತಾಶ್ಕೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಾಲ್ ಬಹಾದೂರು ಶಾಸ್ತ್ರಿಯವರ ರಹಸ್ಯಮಯ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾದರು. ಆದರೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ, ಸಾವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಯಾವುದೇ ಶವಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅನುತ್ತರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಆಗಿನ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ನೈಜ ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿತು. ಆದರೆ, ವಂಶದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅದು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಅವರು ತನ್ನ ಮಗ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿಯನ್ನು ದೆಹಲಿಯ ಅಧಿಕಾರದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದಾಗ. ದುರ್‌ದೈವವಶಾತ್ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸದೆ ವಿಮಾನ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ದಾರಿ ತೆರೆದಿತು. ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ತನ್ನದೇ ಅಂಗರಕ್ಷಕರಿಂದ ಹತ್ಯೆಗೆ ಗುರಿಯಾದ ನಂತರ, 1984 ರಲ್ಲಿ ರಾಜೀವ ಗಾಂಧಿಯವರು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾದರು. 1991 ರಲ್ಲಿ, ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿಯನ್ನು ತಮಿಳು ವಿಭಜಿತರು ಶ್ರೀಪೆರುಂಬುದೂರಿನಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದರು.. ಆದರೆ ಬೌದ್ಧಿಕ ದರಿದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಚಾಪಲ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ವಿಧವೆ ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಲು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇಲ್ಲ; ಅವರು ವಿಶೇಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಹತೆಗೂ ಹೆಸರಾಗಿಲ್ಲ. ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ವಿವರಗಳು ಉತ್ತಮವಾದ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ವಾದ್ರಾ. ಇಬ್ಬರೂ ಸಂಸದರು. ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ ಈಗ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು, ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬ ಕೇಂದ್ರಿತ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು ಗಾಂಧಿ ಕುಟುಂಬ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಾಜಕೀಯವೆಂದರೆ, ನಾವೆಲ್ಲಾ ಕೇಳುವಂತೆ, ಕೆಟ್ಟವರ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯ. ಆದರೆ ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟವರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರ ವಾರಸುದಾರರಿಗೂ ಈ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಕ್ ತಿನ್ನಲು ಆಸೆಯಿದೆ. ರಾಜಕೀಯವು ಜಗತ್ತಿನೆಲ್ಲೆಡೆ ಅನೇಕ ಜನರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾರತದಂತಹ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಹುದ್ದೆಗಳ ಸವಿ ಕಾರಣ. ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೬೪ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಕಮಿಷನ್ ಪಡೆದ ಬೋಫೋರ್ಸ್ ಹಗರಣವು, ನಂತರ ಉಂಟಾದ ಅನೇಕ ಆರ್ಥಿಕ ಅಕ್ರಮಗಳ ಸರಣಿಯ ಮೊದಲನೆಯದು. ಪಿ.ವಿ. ನರಸಿಂಹ ರಾವ್ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸಚಿವ ಸುಖ್‌ರಾಮ್ ಅವರ ಮನೆಗೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದಾಗ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿ ನಗದು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣವನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಜೇಬಿಗೆ ಹಾಕುವ ಅನೇಕ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಇದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಕಾರಣವು ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ತರಬಹುದಾದ ವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಅನೇಕ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಹಣ ಗಳಿಸುವ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದ ಸಂಗತಿ. ಮಂತ್ರಿ ರಾಜಾ, ಡಾ. ಮನಮೋಹಹನ್ ಸಿಂಗ್ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದವರು, ದೇಶಕ್ಕೆ 60,000 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಯ ನಷ್ಟವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದರೆಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ! ಈ ಹಣದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಟೆಂಡರ್ ಪಡೆದವರು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರೂ, ಅದರ ಕೇವಲ ೧೦% ಇದ್ದರೂ, ಅದು 6000 ಕೋಟಿ. ಹೀಗಾಗಿ ರಾಜಕೀಯವು ದೊಡ್ಡ ಹಣದ ಆಟ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ನಿಜವಾಗಿಯೂ, ಜನರಿಗೆ ಮತ್ತು ದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ಇದ್ದರು. ಲಾಲ್ ಬಹಾದರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಗುಲ್ಜಾರಿ ಲಾಲ್ ನಂದಾ, ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಇವರು ದೇಶಸೇವೆಗೆ ಜೀವವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದವರು. ಅನ್ನಾದುರೈ, ಕಾಮರಾಜ್, ಇ.ಎಂ.ಎಸ್. ನಂಬೂದಿರಿಪಾಡ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ತಮ್ಮ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಮೃತರಾದರು. ಅವರು ಆದರ್ಶಪುರುಷರು. ತರೂರ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ರಾಜಕೀಯದ ಮೇಲಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ, ಭಾರತದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಹುದು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದವರು ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, *ಸನ್-ರೈಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ* ಎಂದೇ ಕರೆದ ಈ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ ರಾಜಕೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ತುತ್ತ ತುದಿಯ ರಾಜ್ಯ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ. ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದವರು ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ. ನಂತರ ಅವರ ಮಗ ಫಾರೂಕ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ, ನಂತರ ಅವರ ಮಗ ಒಮರ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮುಫ್ತಿ ಮಹಮ್ಮದ್ ಸಯೀದ್, ಮಾಜಿ ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಗಳು ಮೆಹಬೂಬಾ ಮುಫ್ತಿಯನ್ನು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿಸಿದರು. ಕೆಳಗಡೆ ಬಂದರೆ ಪಂಜಾಬ್. ಪ್ರಕಾಶ್ ಸಿಂಗ್ ಬಾದಲ್, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದವರು, ತಮ್ಮ ಮಗ ಸುಖಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಬಾದಲ್ ಅನ್ನು ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ದೇವೀಲಾಲ್, ಭಜನಲಾಲ್ ಮತ್ತು ಓಮ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ಚೌಟಾಲಾ ಮೂರೂ ಜನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಚಂದ್ರಮೋಹನ್, ಭಜನಲಾಲ್ ಅವರ ಮಗ, ಚೌಟಾಲಾ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಮೊದಲ ಪತ್ನಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಎರಡನೇ ಮದುವೆಗೆ ಹೋಗಲು ಇಸ್ಲಾಂ ಮತಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡು ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ನಾಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಜಾಗೀರಿನಂತೆ ಬಳಸಿದರು. ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧಿಯಾ ಕುಟುಂಬ. ವಸುಂಧರಾ ರಾಜೆ ಸಿಂಧಿಯಾ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದರು; ಅವರ ತಾಯಿ ವಿಜಯರಾಜೆ ನಂತರ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ಹೊರನಡೆದರು. ಯಶೋಧರಾ ರಾಜೆ ಸಿಂಧಿಯಾ ಸಂಸದರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾಧವರಾವ್ ಸಿಂಧಿಯಾ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರ ಪುತ್ರ ಜ್ಯೋತಿರಾದಿತ್ಯ ಸಿಂಧಿಯಾ ಕೂಡಾ ವಿವಿಧ ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದರು; ಪ್ರಸ್ತುತ ಅವರು ಎನ್‌ಡಿಎ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರು. ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಲಾಲೂ ಪ್ರಸಾದ್ ಯಾದವ್ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ತಮ್ಮ ನಿರಕ್ಷರೆಯಾದ ಪತ್ನಿ ರಬ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿಸಿದರು. ಈಗ ಅವರ ಮಗ ತೇಜಸ್ವಿ ಯಾದವ್ ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ರಬ್ರಿಯ ಸಹೋದರ ಪಪ್ಪು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ, ಅವರ ಪತ್ನಿ ಲೋಕಸಭಾ ಸದಸ್ಯೆ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮುಲಾಯಂ ಸಿಂಗ್ ಯಾದವ್, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು; ಅವರ ಮಗ ಅಖಿಲೇಶ್ ಯಾದವ್, ಈಗ ಸಂಸದ ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು. ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಬು ಸೋರೆನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಹೇಮಂತ್ ಸೋರೆನ್ ಈಗ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ. ಮೆಘಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪಿ.ಎ ಸಂಗ್ಮಾ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಕನ್ರಾಡ್ ಮತ್ತು ಜೆಮ್ಸ್ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದರು. ಮಗಳು ಅಗಾಥಾ ಸಂಸದೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಬಿಜೂ ಪಟ್ನಾಯಕ್ ತಮ್ಮ ಮಗ ನವೀನ್ ಪಟ್ನಾಯಕ್ ನನ್ನು ಸದಾ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿಟ್ಟರು. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎನ್.ಟಿ. ರಾಮ ರಾವ್ ನಂತರ ಅವರ ಸೋದರ ಅಳಿಯ ಚಂದ್ರಬಾಬು ನಾಯ್ಡು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ಈಗ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣಾನಿಧಿ ಕುಟುಂಬ. ಸ್ಟಾಲಿನ್, ಕನಿಮೋಲ್, ಮಾರನ್ ಕುಟುಂಬ ಎಲ್ಲವೂ ವಂಶಪಾರಂಪರ್‍ಯ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಕರಣ್ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಮುರಳೀಧರನ್ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಜ ಅವರನ್ನು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ತಂದರು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬಂಗಾರಪ್ಪ ತಮ್ಮ ಮಗ ಕುಮಾರ ಬಂಗಾರಪ್ಪ ಮತ್ತು ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿಸಿದರು. ಈಗ ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಧು ಬಂಗಾರಪ್ಪ ಮಂತ್ರಿ; ದೇವೇಗೌಡ ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಟುಂಬ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿದೆ. ದೇವೇಗವಡರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ, ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಯಾದರು. ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ, ರೇವಣ್ಣ, ಅನಿತಾ, ಪ್ರಜ್ವಲ್ ಎಲ್ಲರೂ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ. ಪ್ರಜ್ವಲ್ ಇದೀಗ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿವಸೇನಾ, ಠಾಕ್ರೆ ಕುಟುಂಬ; ಬಾಳಾ ಸಾಹೇಬ್‌, ರಾಜ್‌, ಉದ್ಧವ್‌,‌ಆದಿತ್ಯ. ಶರದ್ ಪವಾರ್‌, ಸುಪ್ರಿಯಾ ಸುಳೆ, ಅಜಿತ್ ಪವಾರ್, ಚವಾನ್ ಕುಟುಂಬ. ಮುರಲಿ ದೇವ್ರ ಕುಟುಂಬ. ಅನೇಕರು. ಈ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕುಟುಂಬ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಜನರು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಹಿತಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಶಶಿ ತರೂರವರ ಮಾತು ತ್ರಿಕಾಲ ಸತ್ಯ. ಅಸಮರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಶಿಕ್ಷಿತರು ಭಾರತವನ್ನು ಆಳಲು ಮುಂದಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಈ 'ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್' ನಿಂದ ಹೊರಬರುವ ದಿನ ಬರಬಹುದೇ? ಇದು ಉತ್ತರ ಬಯಸುವ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆ.